Skip to content

Mit i mitologia spo艂eczna w SF

Last updated on 26 stycznia 2020

Po co mi teoria, skoro wiem wszystko馃ぅ馃槈 ?

Po napisaniu ostatniej recenzji – „Kr贸la” Gra偶yny Adamczyk – postanowi艂am przypomnie膰 kilka rzeczy z zakresu tak zwanej „teorii”. 艁atwo si臋 wym膮drza膰 i krytykowa膰, ale trzeba by膰 czujnym, bo pycha mo偶e zwie艣膰 na manowce. 艁atwo o to, gdy wiedzy nie wystarcza.

Si臋gn臋艂am wi臋c po jedn膮 z ksi膮偶ek, kt贸r膮 czyta艂am ju偶 jaki艣 czas temu i kt贸r膮 uzna艂am za ciekaw膮. Zadaniem by艂o odkurzenie sobie kategorii poj臋ciowej „mitu” i nie si臋ganie do Eliadego. Ot, od艣wie偶am sobie podstawy nie tyle teoretyczno-literackie, co raczej socjologiczno-politologiczne.

Ksi膮偶k膮 na kt贸r膮 si臋 rzuci艂am by艂a: „Mitologia spo艂eczna w literaturze fantastycznonaukowej” Szymona Hrebendy, wydana w 2000, w Wydawnictwie U艢.

To niewielka ksi膮偶eczka, ale napakowana wiedz膮.

Polecam j膮 ka偶demu, bo mimo i偶 zdecydowanie jest to pozycja z gatunku literatury naukowej, to nie wrzuca czytelnika w 艣rodek dywagacji o roli mitu oraz o mitach jako takich. Nie, Hrebenda prowadzi czytelnika za r臋k臋. Wymaga od niego uwagi, to prawda, ale nie stawia bariery poznawczej. Je艣li zatem kto艣 nie jest literaturoznawc膮/polonist膮/politologiem/znawc膮 SF te偶 da sobie rad臋. S艂owo daj臋.

Idziemy szybko, ale konkretnie, przez zagadnienia naukowe zwi膮zane z mitami.

Mamy zatem od razu, na wst臋pie, podkre艣lone wyra藕nie, 偶e „mit stanowi g艂贸wny czynnik konstytuuj膮cy spo艂ecze艅stwo” [s.9], jest bowiem 艂膮cznikiem mi臋dzy tym, czego cz艂owiek nie wie, nie ogarnia, a ch臋ci膮 zrozumienia rzeczywisto艣ci.

Ciekawe jest podej艣cie autora, kt贸ry podkre艣la, 偶e wsp贸艂czesna nauka przejmuje wiele cech mitu, poniewa偶 nikt, nawet naukowcy, nie s膮 w stanie rozumie膰 jej w ca艂o艣ci.

Juz wyja艣niam moje rozumienie: jeste艣 naukowcem w pewnej, do艣膰 w膮skiej dziedzinie? Kudos for you! W pozosta艂ych jeste艣 laikiem. Wiesz, jak skomplikowana jest rzeczywisto艣膰, w kt贸rej si臋 poruszasz i nie mo偶esz z czystym sumieniem powiedzie膰, 偶e tak samo precyzyjnie jeste艣 w stanie obja艣ni膰 wszystko inne. Niekt贸rych rzeczy mo偶e nawet nie rozumiesz, w zwi膮zku z tym zapo艣redniczasz te niezrozumia艂e cz臋艣ci rzeczywisto艣ci za pomoc膮 wsp贸艂czesnych mit贸w naukowych, za pomoc膮 poj臋膰 „popularnonaukowych”, kt贸re z natury swojej pewne rzeczy sp艂aszczaj膮.

Gdyby艣my nie u偶ywali podobnych mechanizm贸w – argumentuje Autor – to wi臋kszo艣膰 spo艂ecze艅stwa by艂aby zupe艂nie odci臋ta od nauki i jej dorobku. [s. 133]

To oczywi艣cie sp艂aszczenie tezy i j臋zyka autora, ale dokonuj臋 interpretacji, 偶eby lepiej przyswoi膰 jego tezy.

Mit i nauka, mit i polityka

W pocz膮tkowej, wprowadzaj膮cej w zagadnienie mitu cz臋艣ci ksi膮偶ki, Autor zajmuje si臋 nie tylko stosunkiem mitu i nauki, ale tak偶e mitu i polityki. Tutaj, jak wszyscy wiemy i rozumiemy „Najpowszechniejszy spos贸b jego stosowania stanowi sprawowanie kontroli nad spo艂ecze艅stwem. Mit staje si臋 w tym momencie narz臋dziem do manipulowania emocjami spo艂ecze艅stwa, a tym samym do wymuszania na nim po偶膮danych postaw”. [s. 39-40]

Dlaczego? Bo mity, wszelkie, pokazuj膮 gotowe, 艂atwo przyjmowane konstrukcje, kt贸re przyjmuje si臋 na wiar臋. Nie trzeba odpowiada膰 „po co?”, „jak?”, „dlaczego?”. Mit si臋 przyjmuje, bo jego symbolika „si臋 podoba”, „trafia”, bo w wystarczaj膮cy spos贸b t艂umaczy 艣wiat.

Niewa偶ne czy mit jest liberalny, religijny, komunistyczny, ich dzia艂anie jest podobne.

W drugiej cz臋艣ci ksi膮偶ki Hrebenda zajmuje si臋 SF i rol膮 mitu w tej literaturze.

Musze przyzna膰, 偶e o ile pierwsza cz臋艣膰 ksi膮偶ki, ze wzgl臋du na jej charakter – kompendium wiedzy – by艂a interesuj膮ca i inspiruj膮ca, to druga by艂a – z racji na konieczno艣膰 dokonania wyboru materia艂贸w do analizy – nieco rozczarowuj膮ca.

Fantastyka mocno si臋 rozwin臋艂a i brakowa艂o i w膮tk贸w, i g艂ebszej, ale i konkretniejszej analizy.

Mit i fantastyka naukowa.

Autor „Mitologii spo艂ecznej w literaturze fantastycznonaukowej” wskazuje na r贸偶nic臋 mi臋dzy mitem a SF. Ten pierwszy si臋ga wstecz i na podstawie przesz艂ych do艣wiadcze艅 pokazuje postawy i zachowani po偶膮dane obecnie. SF si臋ga do przesz艂o艣ci i tera藕niejszo艣ci, podobnie: buduj膮c wzorzec po偶膮danych postaw i zachowa艅, ale umieszcza je w przysz艂o艣ci, jakby dodatkowo je mitologizuj膮c.

Hrebenda analizuje mity liberalne oraz socjalistyczne, kategoryzuj膮c je, komunizm uznaj膮c wr臋cz za jeden z mit贸w. Pokazuje powie艣ci pisane po obu stronach 偶elaznej kurtyny, wskazuj膮c jaki mit wida膰 w kt贸rej z nich.

Nast臋pnie przechodzi do tych ksi膮偶ek, kt贸re wyst臋puj膮 przeciw mitom, walcz膮 z nimi i obalaj膮 je.
Zajmuje si臋 tu i „艢limakiem na zboczu” Strugackich i „Gr膮 Endera” Orsona Carda.

Utopie i wielkie serie SF

Ko艅cowa cz臋艣膰 to rozdzia艂 po艣wi臋cony utopiom i szerokiemu spojrzeniu na spo艂ecze艅stwa i spo艂eczno艣ci z poziomu mitu. Hrebenda omawia cykl „Fundacji” Asimowa, udowadniaj膮c, 偶e pokazuj膮c spo艂ecze艅stwo od jego pocz膮tk贸w do upadku, Asimov uruchamia ca艂y szereg mit贸w, kt贸re 艣ledzimy z tomu na tom. Przywo艂uje r贸wnie偶 „Diun臋” Franka Herberta i trylogi臋 Helikonii Briana Aldissa jako szersze uj臋cia tego podej艣cia. O ile bowiem Asinow skupia si臋 na polityce i socjologii, to i Herbert, i Aldiss bior膮 na tapet臋 mity ekologiczne oraz religijne.

Og贸lnie rzecz ujmuj膮c uznaj臋 „Mitologi臋 spo艂eczn膮 w literaturze fantastycznonaukowej” Prebendy za po偶yteczn膮 ksi膮偶k臋, zw艂aszcza w jej pierwszej, teoretycznej cz臋艣ci. Druga niestety zd膮偶y艂a si臋 zdezaktualizowa膰 w ci膮gu 20 lat.

Musze przyzna膰, 偶e niezwyk艂ym by艂o czytanie cytat贸w z prac naukowych z lat 70., 40. i wcze艣niejszych, kt贸re nie straci艂y na aktualno艣ci. To jest jednak magia nauki;)

Jaka z tego nauka dla mnie?

Ano przyjrza艂am si臋 ostatnio czytanym i oceniamy ksi膮偶kom i poszuka艂am mit贸w, kt贸re si臋 w nich zal臋g艂y. Mity naszo艣ci, mity ekologii, mity sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, mity feminizmu, mity r贸wno艣ci, mit Kopciuszka, mit wolno艣ci i wiele, wiele innych.

Na literatur臋 wygodnie patrzy si臋 z perspektywy teoretycznej. Staje si臋 zbiorem symboli i trop贸w. Odbiera si臋 j膮 jednak lepiej „na 偶ywca”. Uruchamiaj膮 si臋 zupe艂nie inne o艣rodki m贸zgu przy czytaniu. Zupe艂nie!

Published inInspiracje i dezinspiracje, nie tylko literackie

Be First to Comment

Dodaj komentarz

Tw贸j adres email nie zostanie opublikowany. Pola, kt贸rych wype艂nienie jest wymagane, s膮 oznaczone symbolem *